เมืองที่พระแก้วมรกตประทับ
ตำนารพระแก้วมรกต กล่าวไว้ตรงกันเมืองที่พระแก้วมรกตเสด็จประทับคือ
๑. เมืองปาฎลีบุตร คือเมืองไชยาแต่โบราณ เรียกว่า เมืองปาฎลีบุตร*
๒. เมืองลังกา เข้าใจว่าเกาะลังกาหรือเกาะสิงหล ที่แท้คือเกาะลังกาฝั่งทะเลอันดามัน เนื่องจากถูกขอมมาตีเมืองนครศรีธรรมราช คนไทยจึงเอาพระแก้วมรกตหนีไปซ่อนที่เมืองเล็กๆ คือ เกาะลังกาวีในเขตประเทศไทยนี้เอง
๓. กัมพูชา ต่อมาขอมมาตีเมืองนครศรีธรรมราชอีกเมื่อทราบว่าพระแก้วมรกตอยู่ที่เกาะลังกาวี จึงตามไปอัญเชิญนำไปประดิษฐานที่เมืองนครธม เมืองหลวงเก่าของประเทศกัมพูชา
๔. อยุธยา เมื่อขุนหลวงพะงั่ว แห่งกรุงศรีอยุธยาไปตีนครธมแตก ได้อัญเชิญพระแก้วมรกตมาประดิษฐานไว้ในกรุงศรีอยุธยาโดยเอาไปประดิษฐานไว้ที่เมืองสุพรรณบุรี
๕. กำแพงเพชร ต่อมาเมื่อท้าวยุธิษฐิระหรือท้าวยุธิษเฐียร เจ้าเมืองกำแพงเพชรมีอำนาจ ด้วยเป็นพี่มเหสีของกษัตริย์กรุงศรีอยุธยา จึงมาขอพระแก้วมรกตไปไว้ที่เมืองกำแพงเพชร
๖. ลพบุรี ต่อมาเจ้าเมืองละโว้ หรือลพบุรี ได้มาตีเมืองกำแพงเพชรแตก แล้วอัญเชิญพระแก้วมรกตไปไว้ที่เมืองลพบุรี
๗. ลำปาง ต่อมาเมืองลพบุรีอ่อนแอลง เจ้าเมืองลำปางมาตีเมืองลพบุรีแตก แล้วอัญเชิญพระแก้วมรกตไปประดิษฐานที่เมืองลำปาง
๘. เชียงราย เมื่อพ่อขุนเม็งรายสร้างเมืองเชียงรายขึ้นแล้ว จึงอัญเชิญพระแก้วมรกตไปประดิษฐานที่เมืองเชียงราย
๙. เชียงใหม่ ต่อมาเมื่อพ่อขุนเม็งรายสร้างเมืองเชียงใหม่ขึ้นเมื่อวันที่ ๑๒ เมษายน พ.ศ. ๑๘๓๙ จึงอัญเชิญพระแก้วมรกตไปประดิษฐานที่เมืองเชียงใหม่ ต้ังแต่ พ.ศ. ๑๘๓๙ จนถึงพ.ศ. ๒๐๐๘ เป็นเวลานานถึง ๑๖๙ ปี
๑๐.เมืองเวียงจันทน์ พระเจ้าไชยเชษฐา หลานพระเจ้าล้านช้างครองเมืองเชียงใหม่ แล้วไปครองเมืองเวียงจันทน์ จึงให้อัญเชิญพระแก้วมรกตมาไว้ที่เมืองเวียงจันทน์ ตั้งแต่พ.ศ. ๒๐๐๘ จนถึง พ.ศ.๒๓๒๓ เป็นเวลานาน ๒๑๕ ปี
๑๑. ธนบุรี พระเจ้ากรุงธนบุรีโปรดให้เจ้าพระยาจักรีฯ ไปตีเมืองเวียงจันทน์แตก แล้วอัญเชิญพระแก้วมรกตมาไว้ที่วัดอรุณราชวราราม เมืองธนบุรีต้ังแต่พ.ศ. ๒๓๒๓ จนถึงพ.ศ. ๒๓๒๗
๑๒. กรุงเทพฯ พระเจ้ากรุงธนบุรีสวรรคตแล้ว สมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกได้ปราบดาภิเษกเป็นพระพุทธยอดฟ้า ฯ ต้ังกรุงเทพมหานคร สิ่งแรกที่พระองค์ทรงสร้างคือวัดพระแก้ว และได้อัญเชิญพระแก้วมรกตข้ามฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยามาประดิษฐานไว้ที่วัดพระศรีรัตนศาสดาราม เมื่อวันจันทร์ เดือน ๔ แรม ๕ ค่ำ ปีมะโรง พ.ศ.๒๓๒๗ แล้วเฉลิมพระนามกรุงว่า กรุงเทพมหานครอมรรัตนโกสินทร์ มหินทราอยุธยา มหาดิลกภพ นพรัตน์ราชธานีบุรีรมย์ อุดมพระราชนิเวศน์ มหาสุานสักทัตอวตาตสถิต แปลว่า กรุงพระแก้วมรกตนั่นเอง ( กรุงแก้วของพระอินทร์ หมายถึงพระแก้วมรกตที่พระอินทร์มาสถิตรักษาไว้)
แปลตรงๆว่า ทรงอุทิศถวายกรุงให้เป็นกรุงของรพระแก้วมรกตองค์นี้ นี่คือพระราชศรัทธาในพระรัตนตรัยอันสูงสุดของพระองค์
พระแก้วมรกต จึงสถิตอยู่ในกรุงเทพฯ มาต้ังแต่พ.ศ. ๒๓๒๗ เป็นต้นมา นับจนถึงปัจจุบันนี้
พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงวินัจฉัยว่า พระแก้วมรกตไม่ใช่พุทธศิลป์ชาวอินเดีย แต่เป็นพุทธศิลป์ของช่างไทยทางเหนือ
ปัจจุบันนี้มีผู้มีความรู้ทางพุทธศิลป์เชื่อว่า พระแก้วมรกตเป็นฝีมือช่างไทย เพราะพุทธลักษณะเหมือนพระพุทธรูปทางเชียงแสนหรือพุทธรูปทางเมืองนครศรีธรรมราชเดิม
*ตำนารที่ว่าพระแก้วมรกต สร้างที่เมืองปาฎลีบุตรน้ัน มักเข้าใจกันว่าอยู่ในประเทศอินเดียหรือชมพูทวีปในสมัยโบราณ แต่ภายหลังมีผู้ศึกษา(นายธรรมทาส พานิช )น้องชายพระธรรมโกศาจารย์)พบว่ามีเมืองหนึ่งในสุวรรณภูมินี้มีชื่อว่า เมืองปาฎลีบุตร เมื่อสมัยโบราณคือเมืองไชยา เรียกชื่อแต่โบราณว่าเมืองปาฎลีบุตร
๑๑. ธนบุรี พระเจ้ากรุงธนบุรีโปรดให้เจ้าพระยาจักรีฯ ไปตีเมืองเวียงจันทน์แตก แล้วอัญเชิญพระแก้วมรกตมาไว้ที่วัดอรุณราชวราราม เมืองธนบุรีต้ังแต่พ.ศ. ๒๓๒๓ จนถึงพ.ศ. ๒๓๒๗
๑๒. กรุงเทพฯ พระเจ้ากรุงธนบุรีสวรรคตแล้ว สมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกได้ปราบดาภิเษกเป็นพระพุทธยอดฟ้า ฯ ต้ังกรุงเทพมหานคร สิ่งแรกที่พระองค์ทรงสร้างคือวัดพระแก้ว และได้อัญเชิญพระแก้วมรกตข้ามฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยามาประดิษฐานไว้ที่วัดพระศรีรัตนศาสดาราม เมื่อวันจันทร์ เดือน ๔ แรม ๕ ค่ำ ปีมะโรง พ.ศ.๒๓๒๗ แล้วเฉลิมพระนามกรุงว่า กรุงเทพมหานครอมรรัตนโกสินทร์ มหินทราอยุธยา มหาดิลกภพ นพรัตน์ราชธานีบุรีรมย์ อุดมพระราชนิเวศน์ มหาสุานสักทัตอวตาตสถิต แปลว่า กรุงพระแก้วมรกตนั่นเอง ( กรุงแก้วของพระอินทร์ หมายถึงพระแก้วมรกตที่พระอินทร์มาสถิตรักษาไว้)
แปลตรงๆว่า ทรงอุทิศถวายกรุงให้เป็นกรุงของรพระแก้วมรกตองค์นี้ นี่คือพระราชศรัทธาในพระรัตนตรัยอันสูงสุดของพระองค์
พระแก้วมรกต จึงสถิตอยู่ในกรุงเทพฯ มาต้ังแต่พ.ศ. ๒๓๒๗ เป็นต้นมา นับจนถึงปัจจุบันนี้
พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงวินัจฉัยว่า พระแก้วมรกตไม่ใช่พุทธศิลป์ชาวอินเดีย แต่เป็นพุทธศิลป์ของช่างไทยทางเหนือ
ปัจจุบันนี้มีผู้มีความรู้ทางพุทธศิลป์เชื่อว่า พระแก้วมรกตเป็นฝีมือช่างไทย เพราะพุทธลักษณะเหมือนพระพุทธรูปทางเชียงแสนหรือพุทธรูปทางเมืองนครศรีธรรมราชเดิม
